EDELHERT  

1. Het Edelhert
2. Het gewei benoemd
3. Fasen van het gewei
4. Bepaling leeftijd d.m.v. het gebit

1. Het Edelhert

Het edelhert is een dier dat in groeps-verband leeft (roedel). Enerzijds een grazer, anderzijds een liefhebber van blaadjes, knoppen en eikels. Op deze wijze draagt hij bij aan het in stand houden van de bos- omgeving.
In de zomer, als het gewei gevormd wordt, houden de mannetjes zich schuil en blijven ze bij de vrouwtjes vandaan. In de herfst daarentegen laten zij luidkeels weten dat ze er nog steeds zijn door hard te ‘burlen’ en komen zij te voorschijn. Dan is de bronsttijd aangebroken. De tijd voor de jacht op een wijfje en het veroveren van territorium. Tijd om met het gewei te pronken en er de andere mannetjes mee te bestrijden.

 
  Cervus elaphus elaphus    
 
Hoogte
130 cm
Gewicht
150 kg
Gewei
100 cm
Leeftijd
15-17 jaar
   
     
     
     
     
     
     
       
Ze raken in steeds serieuzere gevechten verzeild (klik hier voor een video- opname) en rennen soms als dolle-mannen vol vuur achter de vrouwen aan. Na bevruchting van het uitverkoren vrouwtje duurt het ongeveer 8,5 maand tot er een kalf geboren wordt, meestal rond mei-juni.

Het gewei van een edelhert kan wel 15 kilo wegen en is daarmee een symbool van macht en kracht. Als het gewei in juli volgroeid is begint het af te sterven. Het fluweel-achtige vel eromheen (de “bast”) gaat dood en laat los en de franjes beginnen te jeuken. In het bos kun je ‘veegplaatsen’ zien waar de herten hun gewei langs bomen hebben geschuurd om de vellen kwijt te raken. Met het schone, keiharde gewei zijn ze klaar voor de jaarlijkse bronsttijd en als die in februari achter de rug is valt het hele gewei eraf. Het nieuwe gewei begint direct weer te groeien. Klik hier voor een video-opname waarin 2 herten met een afwerp-stang spelen.


2. Het gewei benoemd
1 = breedte
2 = kroon
3 = linkerstang
4 = midden end
5 = ijs end
6 = oog end
7 = roos
8 = rozenstok
9 = rechterstang
up 

3. Fasen van het gewei

Tussen de eenvoudige spies van de eenjarige en het uitgerijpte gewei van een op zijn hoogtepunt staand
volwassen hert ligt een aantal verschillende fasen. Een jong hert bevindt zich immers volop in zijn groei en
heeft zijn energie en bouwstoffen hard nodig voor groei en skeletopbouw. Aan de hand van de 6 onder-
staande fasen wordt deze ontwikkeling in beeld gebracht :
1e fase : SPIES 2e fase : GAFFEL of VORK
Spies Aan het einde van het 1e jaar zijn de rozenstokken zover ontwikkeld dat zich in het begin van het 2e jaar het 1e spies-gewei vormt. Zoals het woord al aangeeft gaat het om 2 enkel-voudige stangen die een lengte kunnen hebben van 40 tot 50 cm. Er heeft zich nog geen echte roos ontwikkeld.

 Gaffel Bij de 2e gewei fase vormt zich de
roos en, net daarboven, het oog
end. Deze fase wordt echter vaak
overgeslagen en komt meestal
alleen voor bij dieren die slecht
groeien of als de wilddichtheid in
de betreffende habitat erg hoog
is.

3e fase : ZES-ENDER
4e fase : ACHT-ENDER
Bij de zes-ender komt er na
het oog-end nu het midden-
end bij. Nomalerwijze ontstaat
deze halverwege de stangen
en wijst schuin naar boven.
In goed ontwikkelde roodwild
populaties wordt ook deze
fase vaak overgeslagen en is typisch voor onderontwikkelde herten met de 2e kop.		 De acht-ender onstaat uit de zes-ender fase door ver-takking van de stangeinden. Aan elke stang zijn dan 4 einden aanwezig. Het acht- ender gewei is normaal en typisch voor goed ontwikkelde dieren van de 2e kop en in mindere mate voor dieren van de 3e en 4e kop.
Met het stijgen van de leeftijd wordt het gewei sterker en de enden langer.

5e fase : TIEN-ENDER
6e fase : TWAALF-ENDER

De tien-ender kan op 2 verschillende manieren ontstaan uit de acht-ender: de eindstang splitst zich op- nieuw zodat er een kroon ge-vormd wordt met 3 einden (zie bovenste afbeel- ding). Dit gewei wordt ook wel de “kroon tien-ender” genoemd.

De twaalf-ender kan als uitzondering worden gevormd
door verdere splitsing van de
kroon, zoals te zien in de
bovenste afbeelding. Het ijs-end ontbreekt hier dus. De kroon bestaat dan uit 4 enden.
Typischer voor een twaalf-ender is de driedelige kroon en de aanwezigheid van zowel oog-, midden- en ijsend (zie onderste afbeelding).


De andere moge-lijkheid is de vor-ming van een stang tussen het midden- en het oog-eind : het zg. ijs-eind. De tien-ender fase is representatief voor normaal tot goed ontwikkelde dieren met de 3e kop.
Het is aansluitend uiteraard zeer wel mogelijk dat het hert zijn gewei verder ontwikkelt tot bijvoorbeeld een 14- of 20-ender. Hierbij speelt de genetische aanleg een rol, maar vooral ook de omstandigheden in de biotoop. Het gewei bouwt zich op volgens dit “bouwplan” tot grofweg het 15e jaar. Vanaf dat moment komen de 1e verouderingsverschijnselen.
up

4. Bepaling leeftijd d.m.v. het gebit

De leeftijd van het edelhert kan aan de hand van een aantal kenmerkende ontwikkelingen van het gebit worden bepaald. Het gaat hier in eerste instantie om de aanwezigheid van snijtanden, hoektanden, kiezen. Als melkgebit of gewisseld. Daarnaast gaat het om slijtage aan tanden, kiezen en glazuur. Bovenstaande 4 figuren geven een indicatief beeld van de ontwikkelingen over een periode van zo’n 14 jaar. In een aantal gevallen worden kaakdelen aan de achterkant van het geweischild ingesloten.
up